Kanada’da Hukuk Danışmanlığı ve Ticaret Hukuku Hizmetleri

Kanada, iki özel hukuk sistemini aynı anda yürüten sayılı devletten biridir. Dokuz common law eyaletinde ve üç bölgede sözleşme, haksız fiil ve mülkiyet hukuku İngiliz geleneğine uygun biçimde içtihatla kurulur. Québec’te ise genel özel hukuk, 1994’ten beri yürürlükte olan Québec Medeni Kanunu’dur: kendi kavramları, kendi terminolojisi ve kendi iç mantığı olan kodifiye bir kıta Avrupası metni. Federal kanunlar çift hukuklu (bijural) kaleme alınır. Her iki dildeki metnin her iki gelenekte de işlemesi gerekir ve *Interpretation Act*’in 8.1 ve 8.2. maddeleri, federal bir kuralın özel hukuk kavramına dayandığı hâllerde içeriği ilgili eyalet hukukunun dolduracağını söyler. Ticari açıdan sonuçları şunlardır: • Dürüstlük kuralı Québec’te kodifiye ve genel bir yükümlülüktür (QMK md. 6, 7 ve 1375). Common law eyaletlerinde ise *Bhasin v. Hrynew* kararıyla tanınan, kapsamı daha dar bir dürüst ifa yükümlülüğüne dayanır • Québec alacağı hypothèque ile teminat altına alır; ipotek veya değişken tutarlı rehin kavramları aynı işlemez, tröst ise bambaşka bir kurumdur • Québec’te kişisel davalarda zamanaşımı kural olarak üç yıl, çoğu common law eyaletinde ise öğrenmeye bağlı iki yıldır Tek bir sözleşme şablonu her iki sistemde birden çalışmaz. Kanada geneline yönelik bir sözleşme ya Québec’e özgü bir versiyon ya da bilinçli olarak tarafsız kaleme alınmış bir metin gerektirir.

*Constitution Act, 1867*’nin 91. ve 92. maddeleri yasama yetkisini dağıtır ve Kanada’daki hemen her uyum sorusu bu iki maddenin doğru okunmasıyla başlar. Federal yetki alanı: bankacılık, iflas ve yeniden yapılandırma, patent, telif ve marka, ceza hukuku, rekabet, telekomünikasyon ve yayıncılık, eyaletler arası ve uluslararası taşımacılık, para, denizcilik ve federal vergiler. Eyalet yetki alanı: “eyalet içinde mülkiyet ve medeni haklar”. Mütevazı görünen bu ifade uygulamada sözleşme hukukunu, asgari çalışma standartlarını, tüketicinin korunmasını, sigortayı, sermaye piyasası düzenlemesini, taşınmaz hukukunu, meslek ruhsatlarını ve işletme izinlerinin çoğunu kapsar; buna belediyeler, hastaneler ve yargı teşkilatı da eklenir. Bölgeler benzer yetkileri federal devir yoluyla kullanır. Yabancı şirketlerin hemen hissettiği üç sonuç: 1. Ulusal bir sermaye piyasası kurumu yoktur. Her eyaletin kendi komisyonu vardır; Canadian Securities Administrators ve pasaport sistemi eşgüdüm sağlar, ama kurallar eyalet kuralı olmaya devam eder 2. Tek bir işletme ruhsatı yoktur. Şirket, faaliyet gösterdiği her eyalette eyalet dışı tescil yaptırmak zorundadır ve “faaliyet” ölçütü eyaletten eyalete değişir 3. Satım hukuku, zamanaşımı, taşınır rehni ve çalışma standartları eyalete göre farklılaşır Ayrıca federal düzeyde Investment Canada Act işler: yabancıların büyük ölçekli devralmaları net fayda incelemesine tabi olabilir; ulusal güvenlik incelemesi ise büyüklüğü ve sektörü ne olursa olsun her yatırıma uzanabilir.

Bir işletme federal düzeyde Canada Business Corporations Act (CBCA) uyarınca ya da Ontario, British Columbia veya Québec şirketler kanunları gibi bir eyalet mevzuatı uyarınca kurulabilir. Federal kuruluş, NUANS araştırmasıyla desteklenen ülke çapında daha güçlü unvan koruması sağlar; ancak fiilen faaliyet gösterilen eyaletlerde ayrıca eyalet dışı tescil yaptırma zorunluluğunu ortadan kaldırmaz. Yönetici yükümlülükleri CBCA md. 122 ve eyalet muadillerinde ikiye ayrılır: şirketin menfaatini gözeterek dürüst ve iyiniyetle hareket etme (sadakat) yükümlülüğü ile özen ve basiret yükümlülüğü. *BCE Inc. v. 1976 Debentureholders* kararında Yüksek Mahkeme, şirketin menfaatinin yalnızca pay sahiplerinin menfaati olmadığını teyit etmiştir; 2019 değişikliği ise yöneticilerin dikkate alabileceği menfaat sahiplerini — çalışanlar, alacaklılar, tüketiciler, kamu idareleri ve çevre — açıkça saymıştır. Yatırımcıları düzenli olarak şaşırtan noktalar: • Hakkaniyete aykırılık (oppression) davası olağanüstü geniştir; pay sahipleri, alacaklılar, yöneticiler ve mahkemenin uygun gördüğü diğer kişiler bu yola başvurabilir • Yöneticiler, ödenmemiş altı aya kadar işçi ücretinden ve kaynakta kesilip yatırılmayan vergi ile GST/HST’den kişisel olarak sorumlu tutulabilir • CBCA, yöneticilerin en az %25’inin Kanada mukimi olmasını, dört kişiden az yönetici varsa en az birinin bu niteliği taşımasını arar. Ontario bu koşulu 2021’de kaldırmıştır; British Columbia ve Québec hiç getirmemiştir; Alberta, Saskatchewan ve Manitoba ise sürdürmektedir. Yani kuruluş yeri seçimi aynı zamanda bir yönetim kurulu kompozisyonu kararıdır • Şirketler önemli kontrole sahip gerçek kişiler sicili tutmak zorundadır; federal sicil Ocak 2024’ten beri kamuya açık olarak sorgulanabilir ve Québec nihai lehtarların ticaret siciline bildirilmesini ister

Kanada’da sözleşme serbestisi geniştir. Common law eyaletlerinde genel bir kanuni dürüstlük denetimi yoktur; yalnızca dürüst ifa yükümlülüğü ve takdir yetkisinin makul kullanılmasına ilişkin gelişmekte olan bir içtihat vardır. Eyaletlerin Sale of Goods Act düzenlemeleri mülkiyet, tanıma uygunluk ve satılabilir kalite yönünden zımni şartlar öngörür; bunlar tacirler arasında bertaraf edilebilir, tüketiciye karşı edilemez. Kanada CISG tarafı olduğundan, sınır ötesi satımlarda taraflar açıkça hariç bırakmadıkça Viyana Satım Sözleşmesi uygulanır — uygulamada fazlasıyla sık atlanan bir hükümdür. Hukuk seçimi ve yetki şartları kural olarak geçerlidir; Québec’te QMK md. 3111 bunu açıkça tanır. Tüketici ve iş hukuku korumaları saklıdır. Tenfiz. Yabancı mahkeme kararları, *Morguard* ve *Beals v. Saldanha* çizgisinde, yabancı mahkemenin uyuşmazlıkla gerçek ve esaslı bağlantısı bulunduğunda common law uyarınca tanınır; savunmalar büyük ölçüde hile, adil yargılanma ihlali ve kamu düzeniyle sınırlıdır. Québec QMK md. 3155 ve devamını uygular. Kanada 1986’dan beri New York Sözleşmesi tarafıdır ve her yargı çevresi UNCITRAL Model Kanunu’nu benimsemiştir; tahkim kararları tahkim yanlısı bir yaklaşımla tenfiz edilir. Teminatlar. Her common law eyaletinde bir Personal Property Security Act vardır: teminat sözleşmesi eyalet siciline tescille aleniyet kazanır, öncelik kural olarak tescil sırasına göre belirlenir ve satım bedeli teminatı (PMSI) üstün öncelik taşır. Québec bunun yerine RDPRM’ye tescil edilen taşınır hypothèque’ini kullanır. Dolayısıyla Kanada geneli bir teminat paketi tek bir dosyalama değil, paralel tesciller demektir.

Kanada’daki çalışanların yaklaşık onda dokuzu eyalet çalışma standartları mevzuatına tabidir. Bu mevzuat asgari ücreti, çalışma sürelerini, fazla mesaiyi, yıllık izni, mazeret izinlerini ve kanuni fesih ihbarını belirler ve eyaletten eyalete kayda değer biçimde farklılaşır. Azınlıkta kalan bir kesim ise federal düzenlemeye tabi sektörlerde — bankacılık, telekomünikasyon ve yayıncılık, eyaletler arası ve uluslararası taşımacılık, hava, demiryolu ve deniz taşımacılığı, posta ve tahıl işletmeciliği — Canada Labour Code kapsamındadır; bu kanun ayrıca bir yıllık kıdemi olan yönetici sıfatı taşımayan çalışanlara, işe iadeyi de içerebilen haksız fesih koruması tanır. En pahalıya mal olan yanılgı, kanuni ihbar süresini feshin bedeli sanmaktır. O yalnızca tabandır. Geçerli bir sözleşmesel fesih hükmü yoksa, iş akdi feshedilen çalışan common law uyarınca makul ihbar süresine hak kazanır. Süre *Bardal* ölçütleriyle belirlenir: işin niteliği, kıdem, yaş ve benzer iş bulma imkânı. Kararlar aylarla ölçülür ve uzun kıdemli üst düzey çalışanlarda iki yıla yaklaşabilir. Sözleşmedeki fesih hükümleri işveren aleyhine dar yorumlanır ve kolaylıkla geçersiz sayılır; Ontario’da haklı nedene ilişkin hukuka aykırı bir alt hüküm, maddenin tamamını sakatlayabilir. Québec aynı sonuca QMK md. 2091 ve iki yıllık kıdemden sonra geçerli ve yeterli neden bulunmaksızın yapılan fesihlere karşı tanınan kanuni başvuru yoluyla ulaşır. Yapısal diğer başlıklar: her yargı çevresindeki insan hakları mevzuatı, aşırı güçlük sınırına kadar makul uyarlama yükümlülüğü getirir ve tazminata genel bir üst sınır koymaz. Bağımsız yüklenici nitelendirmesi denetim, araç sahipliği, kâr şansı ve zarar riski ölçütlerine dayanır; ara kategori olan bağımlı yüklenici de makul ihbar süresi hak eder. Rekabet yasağı Ontario’da çalışanların çoğu için yasaktır, diğer yerlerde ise kural olarak geçersiz sayılır.

Marka, patent, endüstriyel tasarım ve telif tescillerini Kanada Fikri Mülkiyet Ofisi (CIPO) yürütür. Markalar. *Trademarks Act*’te 2019’da yapılan değişiklik onyılların en kapsamlısıydı: tescil için kullanım şartı kaldırıldı, başvurular Nice sınıflandırmasına geçti ve ücretler sınıf başına alınmaya başlandı, Kanada Madrid Protokolü’ne ve Singapur Antlaşması’na katıldı, koruma süresi on yıla indi. Tescil ülke genelinde hak sağlar; tescilsiz markalar ise yalnızca fiilen kazanılmış itibar ölçüsünde *passing off* korumasından yararlanır. Markalar üç yılın ardından kullanmama nedeniyle basitleştirilmiş iptale açık hâle gelir. Patentler. Kanada ilk başvuran sistemini uygular; koruma başvurudan itibaren yirmi yıl sürer, yıllık sicil ücretleri ödenir, başvuranın kendi açıklaması için on iki aylık bir hoşgörü süresi tanınır ve PCT ulusal aşamasına giriş mümkündür. CUSMA yükümlülükleri gereği bir patent süresi telafisi rejimi de getirilmiştir. Telif hakkı kendiliğinden doğar; CIPO nezdindeki tescil zorunlu değildir ama ispat açısından yararlıdır. Süre 2022 sonunda eser sahibinin ölümünden itibaren yetmiş yıla çıkarılmıştır. Manevi haklardan feragat edilebilir, ancak bunlar devredilemez — her Kanada yazılım geliştirme ve içerik sözleşmesinde bulunması gereken bir kayıt. Endüstriyel tasarımlar ilk kamuya sunumdan itibaren on iki ay içinde tescil edilmeli; koruma başvurudan itibaren on beş yıla kadar uzayabilir. Ticari sırların özel bir federal kanunu yoktur; sır saklama, sözleşme ve Québec’te medeni kanun hükümleri devrededir. Hak takibi ülke çapında yetkili Federal Mahkeme veya eyalet üst mahkemeleri önünde yapılır; taklit mallar için gümrükte yardım talebi sistemi işler.

PIPEDA, ticari faaliyet kapsamında toplanan, kullanılan veya açıklanan kişisel verileri düzenler ve eyaletler arası ile uluslararası veri akışlarına uygulanır. Yükümlülükleri ilke temellidir: anlamlı rıza, amacın belirliliği, sınırlı saklama, teknik ve idari tedbirler, erişim hakkı, ciddi zarar riski bulunan ihlallerin Gizlilik Komiseri’ne bildirilmesi ve tüm ihlallerin kaydının tutulması. Québec, British Columbia ve Alberta’nın özel sektör kanunları “esasen benzer” sayılmış olup bu eyalet içi faaliyetlerde PIPEDA’nın yerini alır; ayrıca birçok eyalette sağlık verisine özgü kanunlar vardır. Federal reform tasarısı yasalaşamadan düştüğü için PIPEDA yürürlüktedir ve Komiser bu kanun kapsamında hâlâ emir verme veya idari para cezası kesme yetkisine sahip değildir. İstisna ve asıl planlanması gereken rejim Québec’tir. Yasa 25; atanmış bir gizlilik sorumlusu, gizlilik olayı kaydı ve bildirimi, kişisel verinin Québec dışına aktarılmasından önce yapılacak olanlar dâhil mahremiyet etki değerlendirmeleri, hassas veri ve profilleme için ağırlaştırılmış rıza, teknolojik ürünlerde varsayılan gizlilik ayarları ve veri taşınabilirliği gerektirir. Ceza tavanları Avrupa ölçeğinde belirlenmiştir; hem idari para cezası hem cezai para cezası öngörülür ve asgari cezai tazminat içeren bir özel hukuk başvuru yolu vardır. CASL, karşılaştırılabilir hemen her rejimden katıdır. Ticari elektronik iletiler için açık rıza ya da dar tanımlı zımni rıza aranır — ABD’deki çıkış temelli modelin aksine bir onaya dayalı sistemdir — bunun yanında gönderen kimliğinin mevzuatta sayılan biçimde gösterilmesi ve çalışan bir abonelikten çıkma mekanizması zorunludur; bilgisayar programlarının kurulmasına ilişkin ayrı kurallar da vardır. İdari yaptırımlar ihlal başına milyonlarca dolara ulaşır, yönetici ve müdürler kişisel olarak sorumlu tutulabilir, işverenler ise personelinin fiillerinden sorumludur.

2022’de Yasa 96 ile esaslı biçimde değiştirilen ve yükümlülükleri 2025’e kadar kademeli yürürlüğe giren Fransız Dili Şartı, şekli bir formalite değil gerçek bir pazara giriş meselesidir. Getirdiği yükümlülükler: • Québec’te 25 ve üzeri çalışanı olan işletmeler OQLF’ye kayıt olmak ve francization (Fransızcalaştırma) sürecini tamamlamak zorundadır; eşik ellinin altına indirilmiştir • Binanın dışından görülebilen tabelalarda Fransızca belirgin biçimde baskın olmalıdır; başka dildeki markalara tanınan istisna artık yalnızca tescilli markalar için geçerlidir ve marka içindeki jenerik veya tanımlayıcı ibareler Fransızca da yer almalıdır • Genel işlem koşulu niteliğindeki sözleşmeler taraflara önce Fransızca sunulmalı; ancak bundan sonra başka dilde bir metinde anlaşılabilir • Québec’e yönelik internet siteleri, kataloglar, faturalar, iş sözleşmeleri ve iş ilanları en az diğer diller kadar elverişli koşullarda Fransızca sunulmalıdır • Çalışma dili Fransızcadır; başka bir dilin şart koşulması gerekçelendirilmelidir OQLF idari para cezası uygular ve francization belgesini askıya alabilir veya iptal edebilir. Federal etiketleme kuralları iki dillidir: *Consumer Packaging and Labelling Act* ile *Food and Drugs Act*, zorunlu etiket bilgilerinin hem İngilizce hem Fransızca yer almasını arar. Gıdayı CFIA; ilaç, tıbbi cihaz, kozmetik ve doğal sağlık ürünlerini Health Canada denetler. *Canada Consumer Product Safety Act* ise zorunlu olay bildirimi ve geri çağırma yetkileri getirir. Elektrikli ürünler kural olarak Standards Council of Canada tarafından akredite bir kuruluşun belgelendirmesini gerektirir. Tüketici hukuku eyalet hukukudur: cayma süreleri, mesafeli sözleşmelerde bilgilendirme, haksız ticari uygulama yasakları, olumsuz opsiyonlu faturalama ve otomatik yenileme kuralları. Québec rejimi en katısıdır; kanuni makul dayanıklılık garantisi ve uzun bir yasak kayıtlar listesi içerir.

Competition Act, Rekabet Bürosu aracılığıyla Rekabet Komiseri tarafından uygulanır; hukuki nitelikteki uyuşmazlıklarda karar mercii Rekabet Mahkemesi’dir (Competition Tribunal). Birleşme denetimi zorunlu ve durdurucudur: hem taraf büyüklüğü hem işlem büyüklüğü eşiği aşıldığında bildirim yapılır — işlem büyüklüğü eşiği her yıl güncellenir — ve otuz günlük ilk bekleme süresi, ek bilgi talebiyle (SIR) önemli ölçüde uzar. Eşik altındaki işlemler dokunulmaz değildir; Komiser tamamlanmış bir birleşmeye kapanıştan sonra belirli bir süre boyunca itiraz edebilir. Art arda gelen reform paketleri ücret sabitleme ve işçi transfer etmeme anlaşmalarını suç hâline getirmiş, etkinlik savunmasını kaldırmış, Mahkeme’ye özel başvuru yolunu genişletmiş ve desteklenmemiş çevresel iddialara ilişkin özel hükümler eklemiştir. Yargılama. Her eyalette genel yetkili bir üst mahkeme, ayrıca fikri mülkiyet, göç ve federal idari işler için Federal Mahkeme vardır. Common law eyaletlerinde yargılama gideri kural olarak kaybedene yüklenir ve kısmi tazmin ölçüsünde hükmedilir; bu gerçek bir caydırıcıdır. Québec yalnızca sınırlı yargı harçlarına hükmettiğinden orada kaybetmek daha ucuzdur. Belge ve sözlü keşif standarttır, toplu davalar her eyalette mümkündür ve Québec’te kabul edilebilirlik eşiği belirgin biçimde düşüktür; temyiz yolu eyalet istinaf mahkemesine, ardından izinle Kanada Yüksek Mahkemesi’ne gider. Avukat–müvekkil gizliliği mutlağa yakın bir ilke olarak korunur ve AB rekabet soruşturmalarının aksine şirket içi hukuk müşavirlerini de kapsar. Avukat seçimi. Bir yargı çevresinin hukuku hakkında yalnızca o eyalet veya bölge barosuna kayıtlı avukat danışmanlık verebilir; Québec’te ayrıca resmî senetleri yalnızca noterler düzenleyebilir. Yurt dışında eğitim almış hukukçuların önce National Committee on Accreditation denklik sürecinden geçmesi gerekir.